İLK TÜRK FUTBOL TAKIMI

MELİH ŞABANOĞLU YAZDI

Atlas Tarih dergisinin Şubat-Mart 2014 tarihli 25’inci sayısında Black Stocking Futbol Kulübü’nün (Siyah Çoraplılar) bir fotoğrafını yayınlayarak, ömrü yaklaşık 2 ay süren bu ilk Türk takımının efsanesine bir giriş yapmıştık.[1] Şimdi Siyah Çoraplılar efsanesine kaldığımız yerden, Birinci Dünya Savaşı’nda hayatını kaybetmiş bir futbolcusunun hikâyesi üzerinden devam edelim. Ama önce bir kaç ayrıntı.

Öncelikle Siyah Çoraplılar’ın fotosunu yayınlamayı Galatasaray Spor Kulübü’nün kurucusu Ali Sami Bey’e (Yen) borçluyuz. Zira Siyah Çoraplılar’ın tarihiyle ilk kez ciddi biçimde ilgilenen ve bu ilk Türk futbol takımının fotoğrafının peşine ilk düşen oydu. Ali Sami Bey bir konuşmasında, Siyah Çoraplılar’dan şöyle söz etmişti: “Kuruluş çabalarında iken müsabaka yapmayı başaramadan dağılan bu ilk futbol takımının başında Reşat Danyal Bey bulunuyordu. Üyeleri de Tatar Süleyman ve Şevki beylerdi. Bu takımın bir resmini pek çok araştırma sonucu ancak 10 sene kadar sonra bulmayı başarmıştım.[2]

Ali Sami Bey, başka bir konuşmasında da, ilk Türk futbolcusu kabul edilen Hüsnü Paşa’nın oğlu Hasan Fuat Bey’den bahsederken, “Kendisi ekserisi Galatasaraylılardan mürekkep olmak üzere (…) Reşat Danyal Bey tarafından teşkil olunan fakat hiçbir müsabaka yapamadan hemen dağıtılan bir futbol heyetinin uzuvlarındandı. Bu heyetten kalma albümümüzde küçük bir resim vardır”[3] diyerek yine bu fotoğrafa ve yerine işaret ediyordu. Demek oluyor ki Ali Sami Bey, Siyah Çoraplılar’ın bu fotoğrafının peşine düşmüş, bunu elde etmiş ve bir kopyasını da albümüne koymuştu. Ali Sami Bey, fotoğraf albümüne koyduğu Siyah Çoraplılar’ın fotoğrafını altına “İlk Türk futbol grubu” ibaresini yazmıştı.

Ali Sami Bey’den yıllar sonra bu fotoğrafın peşine başka bir Galatasaraylı daha düştü: Ziyad Ebüzziya Bey. Galatasaray Lisesi’nin 1933 yılı mezunu olan Ziyad Bey, savaşlarda hayatlarını kaybeden Galatasaray Lisesi öğrencilerini ve Galatasaraylı sporcuları araştırıyordu. Ziyad Bey bu araştırması esnasında Mekteb-i Sultani öğrencilerinden 280 numaralı Hayrullah Cevdet’in[4] Çanakkale Savaşı’nda 1915 yılında yaşamını yitirdiğini öğrenmiş, Cevdet’in fotoğrafını ararken de Siyah Çoraplılar’ın fotosuna ulaşmıştı. Ziyad Bey, sadece Cevdet’in fotosunu bulmamakla kalmamış, Siyah Çoraplılar’ın fotosundaki tüm takım oyuncularının isimleriyle kısa öz geçmişlerini aynı fotoğrafın arkasına eski harflerle yazmıştı.

Şimdi Siyah Çoraplılar efsanesine bu fotoğraf üzerinden ve Ziyad Bey’in not ettiği futbolcuların kısa öz geçmişleriyle devam edelim.

Elimizdeki fotoğrafın arkasında, Siyah Çoraplılar’ın ilk ve son maçını yaptığı 26 Teşrinievvel 1317 tarihi yazıyor. Yani miladi takvimle 8 Kasım 1901. Tarihin yanında ise “ilk takım” ifadesi yer alıyor. Fotoğrafın arkasında Latin harfleriyle Black Stocking yazısı da dikkat çekiyor.

Ziyad Bey’in anlatımına göre fotoda gördüğümüz en sağ başta ayaktaki futbolcu Hayrullah Cevdet. 1893-1899 tarihleri arasında Mekteb-i Sultani’de (Galatasaray Lisesi’nde) okuyan Hayrullah daha sonra Harbiye’yi bitirdi. Hayrullah Birinci Dünya Savaşı’nda Çanakkale’de şehit düştü. Fotoğrafın arkasında Cevdet’in askeri sınıfının topçu olduğu yazıyor. Sağdan ikinci futbolcu ise Osman. Harbiye Nezareti’nde (Savunma Bakanlığı) memur olan Osman Bey, uzun yıllar Moda’da oturdu. Onun hemen yanındaki Siyah Çorap futbolcusunun adı Nureddin. Nureddin, Cumhuriyet döneminde polis müdürü olarak görev yaptı.

Ayaktakilerin en ortasında yer alan şahıs ise Reşat Danyal Bey. Siyah Çoraplılar’ın o zamanki adıyla “Umumi Kapudanı”, yani genel kaptanı olan Reşat Danyal Bey Hariciye Vekaleti’nde kâtipti. Aynı zamanda Robert College’da öğretmenlik de yapıyordu. Siyah Çoraplılar’ın kuruluşunda en aktif insan konumunda olan Reşat Danyal, kuruluş toplantılarından ilkini de Hasan Fuad Bey’le Robert College’da gerçekleştirmişti.[5] Reşat Bey, Siyah Çoraplılar’ın maçından sonra İttihatçı olduğu gerekçesiyle Sultan II. Abdülhamid tarafından Tahran’a üçüncü kâtip olarak tayin edildi. Reşat Danyal Bey 1904 yılında Bükreş Büyükelçiliği’ne, yaklaşık bir yıl sonra da Londra Büyükelçiliği’ne üçüncü kâtip olarak gönderildi. Takım arkadaşlarından bazıları Siyah Çoraplılar’ın maçının hafiyelerce basılmasını Reşat Danyal Bey’in Jöntürk olmasına bağlar.  Sinekemani Nuri Bey’e göre ise maçın hafiyelerce basılmasının nedeni Siyah Çoraplılar’ın o dönem veliaht olan Reşat Efendi’nin II. Abdülhamid’i devirmek için kurduğu örgüt olduğu iddiasıyla Yıldız’a jurnallenmesidir.[6]

Fotoğraftakileri tanıtmaya devam edelim.  Ayakta soldan üçüncü futbolcu Fahreddin Hayri. Fahreddin Hayri’nin yanındaki (soldan ikinci) futbolcu “Hanende” Hafız Mustafa. Sesi güzel olan Hafız Mustafa, eğlencelerde ve fasıllarda şarkı söylediği için “hanende” olarak çağırılıyordu. En soldaki isim ise Mehmed. Hasan Fuad’ın (Kayacan) Siyah Çoraplılar takımında yer aldığını söylediği Hafız Mehmed bu futbolcu olsa gerektir.[7]

Geliyoruz oturanlara. En sağdaki futbolcu Şevki. Bu Siyah Çoraplı futbolcunun daha sonraki yıllarda Eskişehir’de ikâmet ettiğini biliyoruz. Sağdan ikinci oturan futbolcunun adı ise Fatin. Sağdan üçüncü isim de Hasan Fuad. İlk Türk futbolcusu olarak kabul edilen Bahriye Zabiti (Deniz Subayı) Hasan Fuad Bey, Siyah Çoraplılar’dan sonra sırasıyla Cadi-keuy FC (Kadıköy), Moda FC ve Galatasaray’da futbol oynadı. 1912 yılında görevli olarak İngiltere’ye giden Hasan Fuad Bey’in orada üçüncü lig takımlarıyla antrenmanlara çıktığını biliyoruz. Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması nedeniyle ülkeye dönen Hasan Fuad Bey, 1914’ten itibaren Fenerbahçe’de antrenörlük ve yöneticilik yaptı.

Oturanlar arasında soldan ikinci futbolcu ise Sinekemani Nuri Bey. Nuri Bey de Siyah Çoraplılar’ın genel kaptanı Reşat Danyal Bey gibi Dışişleri Bakanlığı’nda çalışıyordu. Spora jimnastik yaparak başlayan Nuri Bey, Siyah Çoraplılar’ın dağılmasından sonra futbol yaşamına bir süre ara verdi. Daha sonra Nuri Bey’i 1906 yılında İstanbul Futbol Ligi’ne ilk kez katılan Galatasaray’da görüyoruz. Galatasaray futbol takımının 1906’da çekildiği tahmin olunan ilk fotoğrafında Sinekemani Nuri Bey’i, Siyah Çoraplılar’ın formasıyla görüyoruz. Oturanlar içinde en soldaki futbolcu ise Ali, nam-ı diğer Udi Ali.

Fotoğraf arkasında Ziyad Bey Siyah Çoraplılar’la ilgili kurumsal bilgilere de yer vermiş. Bu bilgilere göre Kulüp Başkanı Tıbbiye Nazırı ya da Tıbbiye Reisi olarak anılan Dr. Ahmed Rasim Paşa’ydı. Mekteb-i Tıbbiyeyi Şahane’de anatomi dersleri veren Çerkes kökenli Dr. Ahmed Rasim Paşa, Bahariye’de oturuyordu. Dr. Ahmed Rasim Paşa ilk Müslüman kadın ressam Mihri Müşfik Hanım ve 1940’ların ünlü Galatasaraylı boksörü Melih Açba’nın da babasıydı. Siyah Çoraplılar’ın fahri başkanı ise Ali Vasfi’ydi. Siyah Çoraplılar’ın yöneticileri arasında Avukat Haçin Esayan da vardı.

KAPAK FOTOĞRAFI BİLGİSİ: Siyah Çoraplılar takımı toplu halde. Ayaktakiler (soldan): Mehmed, Hanende Mustafa, Fahrettin Hayri, Reşat Danyal, Nureddin, Osman ve Çanakkale şehidi Mekteb-i Sultanili Hayrullah Cevdet. Oturanlar (soldan): Ali, Sinekemani Nuri, Hasan Fuat (Kayacan), Fatin ve Şevki.


[1] Şabanoğlu, Melih, “Siyah Çoraplılar”, Atlas Tarih, Şubat-Mart 2014, S. 25, s. 122-125.

[2] Çalışlar, İzzeddin (Haz.), Galatasaray Arşivi Ali Oraloğlu, İstanbul, Galatasaray Eğitim Vakfı Yayını, 2012, s. 105.

[3] A. g. e., s. 117.

[4] Cevdet’in asıl adı Hayrullah olmalı, zira fotoğrafın arkasında Hayrullah yazıyor. Cevdet’in bu fotosu Galatasaray Lisesi’ndeki “Şehitler Holü”nde yer alıyor.

[5] Irak, Dağhan, “Sporun Kalbinde: Robert College”, Bir Geleneğin Anatomisi: Robert Kolej’in 150 Yılı, İstanbul, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları,  s. 242-243.

[6] Sermet Muhtar, “Cuma tatil, Pazar hak getire, Çarşamba günleri meclisi has günüdür gidilmez”, Akşam Gazetesi, 20 Mart 1932, s. 6.

[7] M. Ali Oral, Türkiye Futbol Tarihi: 1890-1912, İstanbul, Sulhi Garan Matbaası, 1954, s. 29.